Tag: lurelei

Majesteitsstennis

Het Heiligste Huisje naast de kerk was begin jaren ’60 natuurlijk het koningshuis. En zoals Lurelei opstootjes veroorzaakte met het goedmoedig spotten met de kerk, zouden ze ook de natie over zich heen krijgen met wat eigenlijk een – zeker voor Lurelei-begrippen – heel lief liedje over de koningin was. Iets eerder al kwam in de Lurelei-TV-show een sketch langs waarin een echtpaar, gespeeld door Sylvia de Leur en Eric Herfst, overweegt hun tweede huis weg te geven. Gaandeweg snap je hoe de vork in de steel zit: hun tweede huis staat in hartje Amsterdam, en omdat ze er bijna nooit komen stellen ze voor het aan de stad terug te geven. Omdat ze volgens typisch minimalistisch Lurelei-gebruik niet met alle toeters en bellen van dien verkleed zijn maar alleen subtiel herkenbaar aan de anjer in het knoopsgat van Eric Herfst, denk je pas halverwege: ah, Juliana en Bernhard!

De sketch is niet meer dan een plaagstootje, maar moet in 1964 behoorlijk rebels zijn overgekomen. Al snel echter zou Lurelei keihard links ingehaald worden door de Provo’s en andere relschoppers, die in de beproefde Wild One-traditie (“What are you against?” “What have you got?”) elk excuus aanpakten om stennis te maken. En wat diende zich daar op precies het goeie moment aan: een Duitse prins-gemaal in spe! 10 Maart 1966 zou een historische datum worden, niet vanwege de trouwpartij van Beatrix en Claus, maar vanwege de relletjes en rookbommen. En vanwege wat misschien wel het bekendste Lurelei-lied zou worden (al is het toen nooit uitgebracht): Arme Ouwe. Niet alleen lief, bijna teder, qua tekst (u kent het wel maar ff kort: Provo vindt dat Juliana op z’n moeder lijkt), maar ook muzikaal veel mooier en interessanter dan de meeste eerdere “de bakker sloeg z’n wijf”-Lurelei-wijsjes. Maar ja, aangezien de meeste mensen niet luisteren maar alleen horen wat ze willen horen (“schande, ze noemen de koningin een koe!”) werd het de grootste rel in de Lurelei-geschiedenis. Sylvia zat er toen al sinds een jaar niet meer bij, op dat moment deed ze allerlei klusjes en schnabbels, zoals bijv een Siamese tweeling-act in de rechtstreekse TV-feestshow ter gelegenheid van het Bea-Claus-huwelijk! In twee jaar tijd van rebel naar establishment…

(Gerard Cox, zanger van Arme Ouwe, zou een paar jaar later op zijn beurt de overstap naar de mainstream maken met het lied 1948 (Toen Was Geluk Heel Gewoon), geschreven en oorspronkelijk met de tong ferm in de wang gezongen door Wim de Bie en ex-mede-Lureleier Kees van Kooten.)

Plomsklaps

Sylvia de Leur en Janine van Wely, 1962

Vroeger, als stripverhalen verslindend knulletje, viel het me al op: terwijl er een oneindige variatie aan mannelijke typetjes in die strips rondliep, hadden de meeste tekenaars maar twee soorten vrouw in hun repertoire: de Vamp en het Viswijf. Later ontdekte ik dat dat voor comedy ook geldt: hoewel meestal schlemielen, zien mannelijke komieken er vaak verder gewoon uit als zichzelf, niet bijzonder potsierlijk of lelijk gemaakt. Bij comediennes ligt dat anders, dat zijn óf sexy stoeipoezen óf afstotelijke wezens met knotjes en wratten (zie bijv Annet Malherbe in Debiteuren/Crediteuren als Juffrouw Jannie – naam niet toevallig van een stripfiguur geleend). Sylvia de Leur was een leuke verschijning maar in Avro’s Music Hall moest ze het voetlicht delen met de slanke, langbenige Janine van Wely, en dús werd Syl ingedeeld als het lelijkerdje. In een sketch met André Carrell (vader van…) staat Syl groteske bekken te trekken in de weerspiegeling in haar bokaal terwijl Janine bevallig lacht en haar benen etaleert.

Maar Janine zou begin 1963 plotsklaps op hetzelfde moment zowel uit Music Hall als uit het Lurelei-cabaret verdwijnen. Niemand weet meer waarom; in het geval van Lurelei schijnt ze boos te zijn weggelopen, de volgende dag was Sylvia in haar plaats aangenomen (voor vast, ze had er al eerder invalwerk gedaan). In Music Hall werd Janine van de ene op de andere aflevering vervangen door Ronnie Bierman. Syl en Ronnie hebben dus eigenlijk hun carrières aan Janine te danken!

Janine en tuba, 1974

Janine moet een eigengereide vrouw zijn geweest, ze combineerde het alleenstaande moederschap met het maken van beeldende kunst en dook nog sporadisch op op het toneel, om in de jaren ’70 op tv haar draai te vinden als het Giulietta Masina-achtige clowntje Plom, het zusje van Pipo. Ze volgde dus het tegenovergestelde traject als Sylvia, van theater naar circus. Al snel evenaarde haar populariteit die van Cor Witschge (die naar het schijnt niet erg vriendelijk tegen haar was, 1 Pipo vond hij wel genoeg) wat behalve aan de kleine kijkers misschien ook aan hun vaders heeft gelegen, want haar benen kwamen ook hier steevast prominent in beeld.

Rampokkend

Sylvia en Adele, Vrouwelijkheden, 1963

In de aan Sylvia de Leur gewijde Show Van Je Leven ontrolde Astrid Joosten ooit een vijftien meter lange fax met daarop een opsomming van Sylvia’s oeuvre; “Allemaal geweest! Weg ermee!” reageerde Syl lachend. Na het overlijden van collega Adèle Bloemendaal ging er een internetmeme rond met de beroemde Adèle-uitspraak “Hoe ik herinnerd zal worden? Dat interesseert me geen reet!” Het verschil tussen de uitspraken van Adèle en Sylvia ligt hem hierin, dat Adèle zeker leek te zijn dat ze TOCH wel herinnerd zou worden; Sylvia daarentegen leek zich neer te leggen bij de vergetelheid, haar carrière een berg verfrommeld papier.

Je kan het je nu niet meer voorstellen, maar in de jaren ’60 keek niemand er van op als een tijdschrift het privéadres van een BN’er plaatste.

Ondanks (of dankzij?) hun verschillende karakters werden Adèle en Sylvia vaak in één adem genoemd, maar al waren ze even oud en zaten ze in dezelfde “scene”, ze hebben eigenlijk maar heel weinig samengewerkt. Beide speelden ze bij Lurelei en (veel later) in Vreemde Praktijken, maar nooit tegelijk.* (Ze zaten samen in de tv-serie Beppie, maar daar speelde Sylvia een geest die alleen zicht- en hoorbaar was voor haar man, gespeeld door Johnny Kraaykamp; strikt gezien dus ook geen samenspelen!) Wat ze wel echt samen hebben gedaan is een reeks tv-reclames voor Wehkamp begin jaren ’80; dat zal dus het Adèle & Syl-duo-idee in ons collectieve geheugen verklaren (zo zie je maar weer wat er uiteindelijk blijft hangen).

Jacques Klöters schreef begin jaren ’90 een prachtige monoloog voor Adèle waarin ze vertelt hoe ze samen met Sylvia als twee grannies from hell de stad onveilig maakt, alweer als duo dus. Jacques heeft de tekst laatst integraal op z’n openbare facebookpage geplaatst, dus voelden we ons vrij de tekst over te nemen:

SEX-HOOLIGANS

Wat ik in mijn leven over heb gehad voor het mannelijk geslacht! Mon dieu! Ik nam 3 wortels per dag tot mij, ontslakte me met eng bronwater en smerig smakende siropen die aan bomen in Canada waren onttrokken Ik heb in sportscholen dagelijks aan apparaten gehangen die in de kelders van slot Loevestijn geexposeerd hadden moeten worden.
Wij vrouwen betalen een hoge prijs om onze jeugd te behouden. Je strompelt kreupel een sportschool uit. Wie zit daar geparkeerd in zijn vuurrode Ferrari Testa Rossa te wachten? Een leeftijdsgenootje. Een 57-jarige man. En waar gaat hij zo dadelijk zijn verdorven lust op botvieren? Niet op mij, maar op een blond dingetje van 24.
Wat heeft die 57-jarige man dat hem zo aantrekkelijk maakt? Springt hij zich net als wij 6 uur per dag de koelere in de aerobic-les? Zo te zien niet (met een hoog stemmetje:) “Het zit hem niet in het uiterlijk, Jan-Jaap heeft andere kwaliteiten”. Creditcards!! en haar! Ze hebben overal haar. Behalve waar het moet zitten. Borsthaar, okselhaar, wenkbrauwhaar, oorhaar en neushaar. Het groeit en bloeit als brandnetels in een natte zomer. Hij heeft ook zo’n eng plukje haar onder aan z’n rug, vlak boven de bilnaad. U weet wel die bilnaad die zo appetijtelijk uit zijn broek te voorschijn komt als hij zich voorover buigt in zijn bermudashort om een creditkaart op te rapen. Overal haar. Behalve op zijn hoofd.
Zijn er dan geen smakelijke mannen van 57? Jawel Donald Jones. Dus het kan wel. Maar die heeft weer niet zo veel creditcards.
Het is veel minder gebruikelijk dat vrouwen van 57 een lekker joch uit laten dan omgekeerd. Dat komt omdat wij vrouwen daarin altijd te passief geweest zijn. We moeten meer geweld gebruiken. Niks thuis zitten dreinen omdat de wandelende creditkaart er vandoor is met zo’n beugelbekkie bouwjaar 1969. Heb ik nooit gedaan. Erop af! Aktie!
Nachten heb ik rond gehangen bij discotheken. Met Sylvia de Leur. Is net zo fanatiek als ik. Ze heeft laatst in het Vliegenbos nog een parkwachter seksueel gemolesteerd. Als wij samen op het “slechte pad” zijn! Laatst nog in de P.C. Hooftstraat. Herenmodezaak. Daar stond me toch een heerlijkheid! Lekkere hoge kont, beetje brede schouders, geen greintje vet op de buik, alleen behaard waar het moet, een lekkere sloddervos, mmwhaaaa! We zijn de zaak binnen gegaan, Syl en ik, we hebben de knul aan de gordijnrails gebonden van het kleedhokje en veelvuldig misbruikt. Syl zegt altijd: een echte volwassen relatie is het nog niet maar het beginnetje is er.
Voor mij hoeft het niet, een vaste relatie. Syl is ook gelijk zo van kadootjes. Ze heeft laatst nog een knul voor zijn verjaardag een tatoeage gegeven. Ik niet. Van mij krijgen ze niks. Geen oorbellen, geen sexondergoed.
Nou ja één keer, die vier koreaanse acrobaatjes, ik had ze alle hoeken van hun kleedkamer laten zien en toen heb ik ze alle vier een kadootje gegeven… Een maliën-slipje helemaal gemaakt van chromen ringetjes. Maar normaal gesproken krijgen m’n veroveringen niks van mij. Ja de zak.
Nee, ik hoef niets vasts. En zeker niet iets rijps. Het enige wat het leven op deze leeftijd nog de moeite waard maakt is ontucht!
Ik heb laatst een glazenwasser dwars door de ramen bij me naar binnen getrokken. Voor ie wist wat er gebeurde lag ie op bed, z’n spons nog in z’n hand.
“Ja maar heb je dan niet eerst behoefte aan een leuk gesprek en zo? Dinner by candlelight?”
Bullshit! Rasch ins Bett! De daad bedrijven en afnokken maar weer.
Ik heb laatst nog een leuke jonge koerier van zijn bromfiets getrokken. Hij mocht zijn helm erbij ophouden.
Ik kan het iedereen aanbevelen. Niet afwachten vrouwen. Aanvallen! Grijp die 24 jarige magazijnbediende met die opengeknipte spijkerbroek waar je nog net een klein stukje bil bij ziet! Anders doet Sylvia de Leur het!
Laten we met z’n allen op zaterdagavond amok gaan maken! Rampokkend en verkrachtend door de stad trekken. Wij sexhooligans! Wij Grannies from Hell!
Pak de verkering van je dochter voordat z’n vader jouw dochter pakt.
Kijk je wordt natuurlijk ouder, maar als je in gedachten gewoon achttien blijft dan slaap je net als ik nog wel eens een nachtje met een jonge politieagent op het bureau.

(* P.S.: Sylvia en Adèle werkten wél samen bij Lurelei, winter/voorjaar 1964 viel Adèle in voor de zwangere Jasperina, zie onderstaande foto & knipsel. Ook grappig: de schrijver klaagt over het deels onverstaanbare slotnummer; aangezien dat nummer van begin tot eind in een brabbeltaaltje gebracht werd vraag je je af welk deel dan wél verstaanbaar was 🙂

De Verluren Lorelei

Paisley Psylvia! Met Lurelei in de tv-studio, 1965

“Ik herinner me nog dat we ons daar in dat piepkleine zaaltje aan de Leidsekade voor aanvang van de jaarlijkse première verkneukelden over wat we te zien en te horen zouden krijgen. Vooral het programma waaraan de onvergetelijke Leen Jongewaard en Sylvia de Leur meewerkten was zo verschrikkelijk goed en geestig. Wekenlang teerde je nog op de herinnering van al die grappige en gemene nummers. Het nummer waarin Leen Jongewaard vanuit een vuilnisbak het moderne toneelrepertoire op de hak nam zal ik nooit vergeten. En Eric Herfst met zijn clowneske gezicht in combinatie met Sylvia de Leur, aan wie ook iets van het circus kleefde; als je hen bezig zag was dat van grote schoonheid.” Dit schrijft Marjan Berk, zelf later ook Lureleister, in haar boek Memoires van een dame uit de goot van het amusement (het tweedehands bij bol.com bestelde exemplaar waar ik dit uit heb overgetypt komt zo te zien en ruiken trouwens ook uit de goot van het amusement, maar dit terzijde). Het is interessant dat, ondanks de waardering van collega’s en publiek, Sylvia er in de cabaretgeschiedschrijving bekaaid van afkomt; áls Lurelei al een halve bladzijde krijgt wordt zij niet, of even snel in het voorbijgaan genoemd. Volgens mij komt dat omdat ze eigenlijk altijd een outsider is geweest, ze maakte geen deel uit van die typisch Nederlandsige aardappel-in-de-keel/vibrato/grote gebaren/grote ogen-cabarettraditie. En hoewel Lurelei altijd wordt geprezen om de scherpe (en lange) teksten van Guus Vleugel, waren hun succesnummers met Sylvia zoals Tango Mortale en Sto Mpazari vrijwel woordeloos (iig Nederlandse woorden-loos). Zoals Marjan Berk al zei: Sylvia was meer van het circus (of varieté eigenlijk) dan van het cabaret.

Hoewel Lurelei al enkele jaren furore maakten in het theater, braken ze pas echt nationaal door toen ze eind 1964 hun eigen tv-programma kregen bij de VARA. De eerste twee afleveringen zijn bewaard gebleven en zwerven in stukken en brokken op youtube rond; de derde aflevering werd afgelast omdat de omroep bezwaar had tegen sommige teksten, o.a. van het Jan Cremer-liedje van Sylvia. April 1965 kwam er uiteindelijk nog een aflevering, maar die is wsch niet bewaard gebleven. Welke nummers zouden ze gedaan hebben? Ik denk in ieder geval Begraven is goedkoper dan U denkt, aan de telefoon op de foto hierboven te zien. En vast ook het huzarenstuk Botanisch Twistgesprek waarin Leen, met Sylvia dansend, een tekst met 110 obscure plantennamen zingt. DeLeurean heeft nl. speciaal voor u een (oude) Revue uit dezelfde maand opgesnord waarin Leen en Syl op een paar mooie kleurenfoto’s de botanische tango uitvoeren; het blad begaat helaas de onvergeeflijke fout het lied aan Guus Vleugel toe te schrijven ipv aan Drs. P!

Schavuiten! Kwajongens!

Godvrezend Nederland schudde op zijn grondvesten in 1964 dankzij de sketch Beeldreligie in het fameuze TV-programma Zo Is Het Toevallig Ook Nog Es Een Keer. Peter Lohr (geen familie van Sylvia de Löhr… dacht ik) waagde het over de nieuwe tijdsbesteding des volks – samen voor de buis hangen – te (s)preken alsof het een nieuwe godsdienst was. Stapels brieven, dreigementen, krantenstukken, het land was te klein, zoiets was nog nooit vertoond! Alleen… het was al wél eens vertoond. Lurelei bracht ruim een jaar eerder al een (soort van) vergelijkbare sketch genaamd Vrienden van Veronica; het betrof hier niet een kerkdienst maar het Leger Des Heils, en in plaats van televisie was het voorwerp van aanbidding het kersverse maar razend populaire Radio Veronica.

Ben: “Vrienden, ik hoef het nauwelijks te zeggen. Er staan voor u en mij hoge belangen op het spel. Het gaat ons vanavond om de geestelijke vrijheid van heel een volk, namelijk de vrijheid om nog stompzinniger te worden dan het van nature al was. Duistere krachten, ja ik mag wel zeggen satanische krachten hebben zich tegen ons gekeerd en in de benauwenis en diepe ellende is ons één ding duidelijk geworden, één zekerheid is ons ten deel gevallen, die vroeger ontbrak. Onze vaderen en voorvaderen verkeerden in de mening dat de duivel in de hel woonde. Dit geloof, wij weten het thans, berustte op een misvatting. De duivel, mijn dierbare vrienden en vriendinnen, de duivel woont in Hilversum.”
Sylvia: “Kapitein, mag ik nog even wat zeggen?”
Ben: “Ga uw gang.”
Sylvia: “Kapitein, wat draagt u een charmant kostuum.”
Ben: “Terlenka!”
Samen: “Hallelujah, amen.”

In de theaters was men al wat meer gewend dan op teevee, dus bleef een rel ze bespaard. Tot ze op Bevrijdingsdag 1963 aantraden op een feest van het Voormalig Verzet Zuid-Holland te Rotterdam. Het Parool: “Reeds na het eerste couplet verlieten sommige aanwezigen de zaal, terwijl anderen de vuisten balden en “schavuiten” of “kwajongens” riepen. Toen de cabaretiers bleven doorzingen over het schip Radio Veronica en nog enige malen het refrein “Halleluja” klonk, werd het tumult in de zaal vrij algemeen.” Het liep er op uit dat het gordijn naar beneden moest en het optreden afgelast werd.
De vuisten ballend, “kwajongens” en “schavuiten” roepend volk! Wederom het bewijs dat 1963 nog altijd meer Dik Trom dan Ik Jan was. Er is geen opname van VvV bewaard gebleven, wel kan je Sylvia op youtube (op 6:50) over dit incident zien vertellen:

Nucleaire stofdoek

Net als in de jaren tachtig werd er begin jaren zestig volop gedemonstreerd tegen kernwapens. Menig cabaretier sprong dan ook op de rijdende trein met een antikernwapennummer. Niet Lurelei, daar was het nooit zo simpel en zwartwit; zij kwamen op de proppen met Sterke Armen, waarin Sylvia aan sit-down demonstraties meedoet omdat ze het lekker vindt door de sterke arm weggesleept te worden. In tegenstelling tot in de jaren tachtig had men in de jaren ’50/’60 nog geen duidelijk idee van wat nou écht de gevolgen van een kernbom waren. Men werd geleerd onder de tafel te gaan zitten en zo. De Engelse film The War Game (1962) veranderde dit; hier zag men voor het eerst (geacteerd dan) de vreselijke effecten niet alleen van de explosie, maar ook van de radioactieve straling. Student medicijnen Aart Gisolf zag de film in Engeland en besloot met twee vrienden een soortgelijke film te maken om de Nederlanders voor te lichten. Dat geen van allen ooit gefilmd had mocht niet deren. Het bleek moeilijk om verschijnselen als straling en fallout uit te beelden; ze probeerden wat met een fotomodel die d’r net gekamde haar bij een waterstraal hield, en voor fallout kwam iemand op het geniale idee om een stofdoek uit te laten slaan. Dat kon Aart z’n vrouw wel doen, die was tenslotte  “cabaretière”. En zo geschiedde het dat Sylvia op een zomerdag in 1966 haar tweede filmrolletje ooit speelde…

Dwz, tweede filmrolletje als de film ooit was afgemaakt; na vier jaar sporadische filmactiviteit gooiden de drie de handdoek in de ring. Dankzij het stofdoekshot weten we nu wel dat Sylvia op dat moment op Westermarkt 12 woonde (die muurankers zitten er nog steeds), waar nu dagelijks duizenden toeristen staan te wachten om het Anne Frank-huis in te mogen… niet wetend dat ze gewoon pal voor het Sylvia de Leur-huis staan!

Sylvia, Westermarkt

Hier een mooie Andere Tijden over de film die niet kwam:

https://anderetijden.nl/programma/1/Andere-Tijden/aflevering/440/Atoombom-op-de-Dam

‘Scuse me while I Lurelei

Restaurant Paloni, het latere Lurelei-theater

Bijna twee decennia voordat de punk het Doe ’t Zelf-principe wereldwijd verspreidde kwam Lurelei met een programma met precies die titel. Ze deden dan ook alles zelf; stonden zelf bij de deur en deden zelf het licht (degene die op dat moment niet in de sketch of het lied zat uiteraard!), en in de pauzes brachten Jasperina, Sylvia en consorten in eigen persoon drankjes rond. En dat deden ze allemaal zes dagen in de week in hun eigen kleine theater, het karakteristieke voormalige Paloni-restaurant naast Bellevue aan de Leidsekade, door hun simpelweg tot Lurelei Theater omgedoopt.

Lurelei voor de tegelwand van hun theater, 1963

Ergens midden jaren ’60 werden enkele belendende zaaltjes in het Bellevue-complex als TV-studio’s ingericht; in een van die zaaltjes was het dat op 14 maart 1967 Jimi Hendrix met z’n Experience aantrad om voor het TV-programma Fenklup op te treden. De legende wil dat Jimi in de wandelgangen van het theater Jasperina had ontmoet en zo onder de indruk was dat hij ter plekke een aan haar opgedragen lied genaamd Ina Sweetass componeerde en wilde spelen voor de camera’s (dit beweert Tjeerd Posthuma op de Bellevue-site, en al zou het uit de duim gezogen zijn, het is zo’n mooi verhaal dat ik gewoon doe alsof het waar is).

Jimi, deurman van Lurelei (prachtfoto is van Nico van der Stam)

Helaas produceerde de band zo veel herrie (Lurelei klaagde over barsten in het plafond) dat besloten werd ze te laten playbacken. Dus heeft niemand ooit het lied Ina Sweetass gehoord – niemand behalve de TV-krachten die “bijna dinsdag” verstonden en dat nog een tijdje zijn blijven zingen – en ging Doe ’t Zelf dankzij Lurelei die dag niet op voor Jimi Hendrix. (Sylvia keerde april 1967 weer terug naar Lurelei na een blauwe maandag Wim Kan en een bevalling, ze heeft Jimi dus net gemist; wie weet hadden we anders het lied Syl Sweetass gehad!)